1. Giriş

Aralık 1999’da yapılan Helsinki AB Konseyi şunu beyan etti: “Türkiye, diğer aday devletlere uygulananlar ile aynı kriterler temelinde Birliğe katılmaya yönelmiş bir aday devlettir. Var olan Avrupa stratejisine dayanılarak, Türkiye, diğer aday devletler gibi, reformlarını teşvik etmeye ve desteklemeye yönelik bir katılım öncesi stratejiden yararlanacaktır.” Helsinki Konseyi, Komisyon’u, Türkiye için katılım öncesi stratejinin bir parçası olarak müktesebatın analitik incelenmesi sürecini hazırlamaya davet etti.

Daha sonra, Haziran 2000’de düzenlenen Feira AB Konseyi, Türkiye’nin katılım kriterlerini karşılama yönündeki girişimlerini kaydetti. Helsinki sonuçlarına uygun olarak, AB Konseyi, özellikle insan hakları, hukukun üstünlüğü ve yargı konularında somut ilerleme görmeyi arzu eder. Komisyon’dan, Türkiye ile müktesebatın analitik incelenmesi sürecini hazırlamada kaydedilen ilerleme konusunda Konsey’e rapor vermesi istenmiştir. Bu belge, işte bu talebi karşılamayı amaçlıyor.

2. Bağlam

10 ve 11 Aralık 1999 tarihlerinde düzenlenen Helsinki AB Konseyi, Türkiye’nin, diğer aday ülkelere uygulananlar ile aynı kriterler temelinde Birliğe katılmaya yönelmiş bir aday ülke olduğunu açıkladı.

Türkiye, diğer aday devletler gibi, reformlarını teşvik etmeye ve desteklemeye yönelik bir katılım öncesi stratejiden yararlanacaktı. Bu strateji, aşağıdaki unsurları içerir:

– özellikle insan hakları, sınır anlaşmazlıkları ve Kıbrıs ile ilgili olarak, katılım için siyasal kriterlerin yerine getirilmesi yönündeki ilerleme üzerinde durularak, yükseltilmiş siyasal diyalog;

– Komisyon tarafından, müktesebatın ilgili başlıklarını kapsayan bir Düzenli Rapor hazırlanması;

– Katılım Ortaklığı için yasal bir temel dahil, Avrupa Birliği’nin katılım öncesi malî yardımının bütün kaynaklarının koordinasyonu için tek bir çerçevenin kabul edilmesi;

– Türkiye için bir Katılım Ortaklığı’nın kabul edilmesi. Katılım Ortaklığı öncelikleri, Müktesebatın Benimsenmesi İçin Ulusal Program’da (MBUP) yansıtılacaktır;

– Topluluk programları ve ajanslarının Türkiye’ye açılması;

– AT-Türkiye Gümrük Birliği’nin hizmetler ve kamu alımları sahalarına yayılması;

– TAIEX (Teknik Yardım Bilgi Değişim Bürosu) tarafından sunulan teknik yardımın kullanılması.

3. Müktesebatın analitik incelenmesi

Helsinki AB Konseyi sonuçları, müktesebatın analitik incelenmesi için bir sürecin hazırlanmasının, Türkiye için katılım öncesi stratejinin önemli bir parçası olduğunu da belirtti. Bu sürecin gayesi, Topluluk müktesebatının içeriğine dair anlayışı arttırmak ve AB kurallarının ve düzenlemelerinin benimsenmesi ve uygulanması için hangi konulara eğilmek gerektiğini belirlemektir.

a) Çerçeve

Topluluk müktesebatının analitik incelenmesi sürecini hazırlamak için özel bir çerçeve kurulmuştur. 11 Nisan 2000 tarihinde toplanan AT-Türkiye Ortaklık Konseyi, 3/2000 sayılı kararı ⁽³⁶⁾ kabul etti. Bu kararla, AT-Türkiye Ortaklık Komitesi altında sekiz alt-komite kuruldu. Bu alt-komitelerin yapısı, Avrupa Anlaşmaları çerçevesinde kurulan alt-komitelerin yapısına benzer.

Ortaklık Konseyi, aldığı bu kararda, Ortaklık Komitesi’ni, diğer aday ülkeler için var olanlara eşdeğer olan bu alt-komitelerin yetkilerini belirleyip kabul etmekle görevlendirdi.

Ayrıca, bu yetkiler çerçevesinde aşağıdaki hususların dikkate alınması istendi:

– kendi kurumsal çerçevesine sahip olan AT-Türkiye Gümrük Birliği’nin varlığı ve özellikle bir Gümrük Birliği Karma Komitesi’nin ve Gümrük İşbirliği Komitesi’nin varlığı;

- özellikle Başlık VI ile ilgili olarak, Avrupa Birliği Antlaşması’nda yapılan değişiklikler.

Alt-Komiteler, Avrupa Komisyonu’nun ve Türkiye Hükümeti’nin temsilcilerinden oluşmaktadır. Ortaklık Komitesi’nin dönemsel başkanlığına ilişkin kurallara göre, taraflar arasında bu alt-komitelerin başkanlığı görevi sırayla üstlenilmektedir.

Alt-komiteler, Türkiye için Katılım ortaklığı önceliklerinin uygulanmasında sağlanan ilerlemeyi izlemek görevini de yürütürler.

Mevzuatın yakınlaştırılması, uygulanması ve icra edilmesiyle ilgili ilerlemeyi izlemeleri gereken alt-komiteler, öncelikli sektörlerde ortaya çıkabilecek sorunları ve, uygun hallerde, atılması gereken adımları da inceleyebilirler. Bu görev, özellikle, AT-Türkiye Ortaklık Anlaşması’nın ve ilgili Ortaklık Konseyi kararlarının uygulanması ile bağlantılıdır.

Alt-komitelerin görevleri, yöntemleri ve çalışma konuları hakkında ilave ayrıntılar, I numaralı zeyilde verilmiştir.

b) Genel bakış

Alt-komiteler, onların kurulmasıyla ilgili formel prosedürlerin tamamlanması ve yetki çerçevelerinin tarif edilmesinden hemen sonra, 22 Haziran 2000 tarihinde çalışmalarına başladılar. 18 Temmuz 2001’de, alt-komite toplantılarının iki tam döngüsü tamamlandı; yani her alt-komite, bir yıldan biraz daha uzun bir süre içinde, iki defa toplandı. Toplam 16 toplantı gerçekleşti (bkz. Zeyil II). Geniş bir konular yelpazesinin ele alındığı bu toplantılara, çeşitli Komisyon dairelerinden ve Türk bakanlıkları ve kamu kurumlarından olmak üzere, tarafları temsil eden 500 dolayında yetkili katıldı. Görüşmelerde, makroekonomik politikalar, (malî sektörün yeniden yapılandırılması gibi) ekonomik sektörlerde devam eden reformlar ve (devlet işletmelerinin özelleştirilmesi başta olmak üzere) ekonomide rekabeti arttırma çabaları da ele alındı.

Tarım, enerji, telekomünikasyon, görsel-işitsel politika, bankacılık, vergileme, sermaye hareketi, malî kontrol, kömür ve çelik ürünleri gibi konularda uzmanlar arasında ilave toplantılar da yapıldı. Kozmetikler, çevre, sosyal politika, vergileme ve kültürel mallar gibi konularda, özel seminerler düzenlendi.

Diğer aday ülkeler gibi, Türkiye, bazı bilgi taleplerine yanıt vermeye ve gümrük planı çalışması, katılım öncesi malî gözetim prosedürü, makroekonomik değerlendirme çalışması ve Türkiye’nin endüstriyel rekabet gücünün arttırılması konusunda bir incelemeye katkı yapılması gibi bir takım eylemlere katılmaya davet edildi.

Alt-komitelerin ilk tur toplantılarında, AB tarafı, AB’nin politika hedefleri hakkında genel bilgi sundu ve ilgili politikaları uygulamaya yönelik idarî gereklilikleri açıkladı. Müktesebata ilişkin temel açıklamalar verildi ve AB, Türkiye’nin mevzuatı ve idarî yapılarının uyumluluk derecesi hakkında genel bir fikir edindi. Bazı toplantılarda, Topluluk müktesebatının içeriği ve müktesebatın çeşitli başlıklara bölünmesi hakkında daha sistematik sunuşlar yapıldı.

Buna karşılık, Türk tarafı, ülkedeki farklı ekonomik sektörlerin durumu ve özellikle Hükümet’in ilgili konulara yönelik politikaları üzerine kapsamlı bilgiler verdi. Kamu politikasıyla uğraşan farklı idarî kurumlar ve organlar hakkında bilgi verildi.

Türkiye için Katılım Ortaklığı’nın ve Müktesebatın Benimsenmesi İçin Türk Ulusal Programı’nın kabul edilmesi, alt-komitelerin çalışmaları için daha büyük bir odaklanma sağladı. Görüşmeler, mevzuat aktarımına yönelik özel gereklilikler ve öncelikli eylemler üzerinde daha fazla yoğunlaşabildi. Bu bağlamda, yeni kabul edilmiş AT mevzuatı hakkında bilgi verildi. Kimi toplantılarda, Komisyon, Türkiye’nin Ulusal Programı üzerine ilk yorumlarda bulundu.

Böylece, alt-komitelerin çalışma yöntemleri, daha ayrıntılı görüş alışverişlerine olanak verecek biçimde gelişip evrimleşti. Uzman toplantıları düzenlendi. Bu şekilde daha ayrıntılı olarak tartışılan konular arasında, sosyal diyalog ile ilgili topluluk müktesebatı ve yasadışı göçler bulunmaktaydı.

Toplantılarda, gümrük idaresi ve Türk Standartlar Enstitüsü gibi Türk kurumlarının daha iyi bir biçimde işleyişinin nasıl sağlanabileceği ve tarımsal ve çevresel politikaların etkili yönetimi gibi idarî konular üzerinde duruldu. Örneğin bankacılık, telekom, rekabet, devlet yardımlarının kontrolü ve bölgesel kalkınma alanlarında bağımsız kurumlar oluşturma ihtiyacı tartışıldı.
Topluluk programları ve ajanslarının açılması gibi daha yatay nitelikte konular ve Türkiye’ye AT malî yardımının kapsamı ve mekanizmaları da ele alındı. Çeşitli alanlarda ilave yardım ihtiyaçları belirlendi. Alt-komite toplantılarının ilk turunda, Teknik Yardım Bilgi Değişim Bürosu’nun (TAIEX) faaliyetleri takdim edildi.

AT-Türkiye Ortak Anlaşması’nın ve (Gümrük Birliği konusunda ve tarımsal mallarda ticaret konusunda olanlar gibi) ilgili Ortaklık Konseyi kararlarının uygulanmasından kaynaklanan, dış ticarete ilişkin devam eden sorunlar da tartışıldı.

4. Değerlendirme

Genel olarak, alt-komitelerin toplantıları, AB’nin ve Türkiye’nin çeşitli alanlardaki politika hedefleri ve mevzuatları hakkında görüş alışverişlerine olanak verdi. Türkiye, müktesebata ve onu aktarmak, uygulamak ve icra etmek için atması gereken adımlara ilişkin daha büyük bir anlayış edindi. Bir çok durumda, hazırlık çalışmaları başlamış olup, yeni mevzuat tasarıları veya var olan mevzuatta değişiklikler hazırlanmaktadır. Bu çalışmayı hazırlamak ve idarî reformlar başlatmak üzere, Türk idaresi içinde çalışma grupları kurulmuştur. Özellikle, gereken mevzuat değişikliklerinin hazırlanmasında, AB ve Türk uzmanları arasında daha ileri düzeyde bir diyalog sağlaması beklenen elverişli bir atmosfer yaratılmıştır.

Türkiye’nin şunları yapması gerektiği ortaya çıkmıştır:

– Bütün yeni mevzuat tekliflerinin, Topluluk müktesebatına uygunluk yönünden kontrol edilmesini sağlamak için daha büyük gayretler sarf etmek. Bazı hallerde, müktesebat ile uyumlu olmayan ve hattâ bu açıdan bir gerileme anlamına gelen yasalar kabul edilmiştir (örneğin, sosyal politika, kozmetikler, alkol rejimi, radyo ve televizyon konularında). Türkiye, ilgili bütün mevzuat taslaklarını, yeterince erken bir zamanda Komisyon’a iletmeye teşvik edilir. Böylece, AB uzmanları, bu taslaklar hakkında tavsiye sunabilirler.

– Her bir sektörde atılması gereken adımlar için mantıklı bir sıralama ve net bir takvim oluşturmak yoluyla uyumlaşma sürecinin planlamasını güçlendirmek. Bu planlama, Katılım Ortaklığı belgesinde ortaya konulan önceliklere yönelik adımlar üzerinde de daha fazla yoğunlaşmalıdır. Müktesebatın Benimsenmesi İçin Ulusal Program’ın revize edilmiş versiyonunda, bu önceliklere yeterince yer verilmesi tavsiye edilir. Topluluk müktesebatının muhtelif kısımlarıyla ilgili olarak Türkiye’nin anlayış düzeyinin yükseltilmesi gereği de ortaya çıkmıştır.

– Kimi zaafların belirlenmiş olduğu alanlarda idareyi güçlendirmeye öncelik vermek. Türk idaresi ve yargısının müktesebatı etkili biçimde uygulama ve icra etme kapasitesine özel dikkat gösterilmelidir. Müktesebatın uygulanması, bazı yüksek maliyetli sektörlerde büyük yatırımları gerekli kılmaktadır. Gelecekteki toplantılar, bu konuları da açıklığa kavuşturmalı, yani gerekli yatırımların düzeyi hakkında daha büyük bir açıklık getirmelidir.

AT-Türkiye Ortaklık Komitesi’ne bağlı alt-komitelerin iki görevi vardır:

– uygulama ve icra konusu dahil, Türk mevzuatının Topluluk mevzuatına yakınlaştırılması konusunda ilerlemeyi izlemek;

– Katılım Ortaklığı önceliklerinin uygulanmasında Türkiye tarafından sağlanan ilerlemeyi izlemek.

Her alt-komite, Avrupa Komisyonu’nun ve Türkiye Hükümeti’nin temsilcilerinden oluşur. Ortaklık Komitesi tarafından konulan kurallara göre, taraflar, bu alt-komitelere sırayla başkanlık ederler. Üye devletler, bilgilendirilir ve alt-komite toplantılarına davet edilirler.

Ortaklık Komitesi’nin yetkisi altında çalışan alt-komiteler, her toplantıdan sonra Ortaklık Komitesi’ne rapor verirler. Alt-komiteler, karar alma yetkisine sahip değildir.

Avrupa Komisyonu’nun bir memuru ve Türkiye Hükümeti’nin bir memuru, her bir alt-komitenin daimî sekreterleri olarak birlikte hareket ederler.

Alt-komiteler, gerekli olduğunda toplanırlar. Herhangi bir tarafın isteği üzerine bir toplantı yapılabilir.

Her toplantının başında, alt-komite tarafından bir gündem kabul edilir ve her toplantıdan sonra tutanaklar yazılır ve onaylanır.

Alt-komitelerin toplantıları, aksi kararlaştırılmış olmadıkça, halka açık değildir.

Alt-komitelerin her birinde görüşülecek konular ve işlerin dağılımı şöyledir:
 
 

1. Tarım ve Balıkçılık:	— Tarım ve balıkçılık ürünleri; — Tarımsal işbirliği ve kırsal kalkınma; — İşlenmiş tarım ürünleri; — Hayvan ve bitki sağlığı konuları; — Ticaretle ilgili mevzuat.
2. İç Pazar ve Rekabet:	— Standardizasyon, belgeleme, uygunluk değerlendirmesi ve piyasa gözetimi dahil, malların serbest dolaşımı; — Fikrî ve sınaî mülkiyet hakları; — Kamu alımları, veri koruma ve medenî hukuk; — Şirketler hukuku, muhasebe ve elektronik ticaret; — Tüketicinin korunması; — Rekabet ve Devlet Yardımı; — Malî hizmetler (bankacılık, sigorta ve yatırım) ve posta hizmetleri dahil, hizmetler; — Sosyal güvenliğin koordinasyonu hariç, işçilerin dolaşımı; — Yerleşme ve hizmet sunma hakkı; — Topluluk programlarına Türkiye’nin katılması.
3. Ticaret, sanayi ve AKÇT ürünleri:	— Ticaret konuları; — AKÇT ürünleri; — Yatırımların teşviki; — Küçük ve orta boy işletmeler ve Türkiye’nin Topluluk KOBİ programlarına katılması; — Sanayi politikası ve işbirliği, turizm.
4. Ekonomik ve parasal konular, sermaye hareketleri ve istatistikler:	— Ekonomik ve parasal konular; — Yatırımların korunması dahil, sermaye hareketleri ve carî ödemeler; — Malî sektör reformu; — İstatistik işbirliği.
5. Yenilik:	— Öğretim, eğitim ve gençlik, Türkiye’nin Topluluk programlarına katılması; — Bilim, araştırma ve teknolojik gelişme, Türkiye’nin araştırma ve teknolojik gelişme programlarına ve gösteri programlarına katılması; — İletişim ve bilgi teknolojisi; — Kültürel işbirliği ve görsel-işitsel politika, Türkiye’nin Topluluk programlarına katılması; — Bilim, araştırma ve teknolojik gelişme.
6. Ulaştırma, çevre ve enerji (trans-Avrupa şebekeler dahil):	— Ulaştırma; — Çevre ve Türkiye’nin Topluluk programlarına katılması; — Nükleer güvenlik dahil enerji, Türkiye’nin Topluluk programlarına katılması.
7. Bölgesel kalkınma, istihdam ve sosyal politika:	— İstihdam politikası, sosyal politika, Türkiye’nin Topluluk sosyal programlarına katılması; — Bölgesel kalkınma politikası; — Sosyal politikaların koordinasyonu.
8. Gümrükler, vergileme, uyuşturucu kaçakçılığı ve kara para aklama:	— Gümrük işbirliği; — Dolaylı vergileme ve Türkiye’nin vergileme alanındaki Topluluk programlarına katılması; — Kara para aklama; — Uyuşturucu maddeler; — Denetim ve malî kontrol.

AT-Türkiye Ortaklık Komitesi’ne bağlı alt-komitelerin toplantıları, aşağıdaki kronolojik sıra içinde yapılmıştır:
 
 

[36] OJ L 138, 9.6.2000, s.28
[37] SEC/2000/931