SİYASİ KISTASLAR

Haziran 1993 tarihli Kopenhag Avrupa Konseyi sonuçlarına göre üyelik için siyasi kıstaslar "Demokrasi, hukuk devleti ve insan haklarını güvenceye alan istikrarlı bir kurumsal yapı, azınlıklara saygı ve azınlıkların korunması" olarak belirlenmiştir.

Bazı alanlarda ilerleme kaydetmesine karşın Türkiye Kopenhag siyasi kıstaslarına henüz uymamaktadır. Buna bağlı olarak Türkiye, ülke çapında tüm vatandaşlar için insan hakları ve temel özgürlüklerin yasalar ve uygulamalarda tam olarak korunmasını sağlanmak için reform sürecini yoğunlaştırılmak ve hızlandırılmak konusunda cesaretlendirilmektedir.

3 Ekim 2001 tarihinde Türk Parlamentosu tarafından onaylanan anayasal değişiklikler insan hakları ve temel özgürlükler ve ölüm cezasının kısıtlanması konularında garantilerin güçlendirilmesi yönünde önemli adımlardır. Bu anayasa değişiklikleri özellikle, ifade ve düşüncelerin yayılması, basın ve dernekleşme özgürlükleri konusunda kısıtlama alanını daralttı. Şimdi dikkatler bu önemli değişimlerin uygulanmasına yönelmiştir. Bu değişikliklere rağmen temel hakların kullanımında kısıtlamalar sürmektedir. Türkiye'de bireylerin temel haklarının kullanımında ilerleme sağlanması; anayasal değişikliklerin yorumu, uygulama yasalarının ayrıntıları ve yasaların yetkililer tarafından gerçek uygulamalarına bağlıdır. Orantılılık ilkesinin getirilmesi ve reformun genel amacının insan haklarına saygı ve hukuk devletine saygının ön plana çıkarılması olması cesaret vericidir. Anayasa reform paketi çerçevesinde girişimler Katılım Ortaklığı Belgesi (KOB) öncelikleri konusunda ilerlemeyi kolaylaştırmalıdır.

Ölüm cezasına karşı moratoryum korunmuştur. Terörizm suçları için tanınan istisna, (hiçbir çekinceye izin vermeyen) Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 6. Protokolüne aykırıdır. Bununla birlikte savaş suçları alanında istisna bu protokole uygundur. Anayasa değişikliğinin yürürlüğe girmesi için ceza yasasında yapılacak ilgili mevzuat değişikliklerinin ardından Türkiye'nin Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi 6. Protokolü'nü imzalaması ve onaylamasının mümkün olup olmadığı değerlendirilebilecektir.

Ekonomik, sosyal ve kültürel haklar alanında olumlu gelişmeler kaydedilmiştir. Anayasa'nın 26. ve 28. maddelerindeki, kanunla yasaklanan dillerin kullanımını engelleyen hükümler kaldırılmıştır. Türkçe'den başka dillerin de kullanımına olanak verebilecek bu gelişme olumludur. Türk yetkililerin de onayladığı gibi, anayasal reformun uygulanabilmesi için kısıtlayıcı mevzuat ve uygulamaların ortadan kaldırılması gerekmektedir. Etnik kökenine bakılmaksızın tüm Türk vatandaşlarının kültürel haklardan gerçek anlamda yararlanabilmesi konusunda bir gelişme olmamıştır.

Türkiye, hapishaneler konusundaki köklü reformların etkin bir şekilde uygulanması konusunda desteklenmektedir. Hapishane protestolarının bastırılmasında orantısız güç kullanımı kınanmaktadır. Açlık grevleri sonucu can kaybının sürmesi insani açıdan kabul edilemez bir durumdur. Greve katılanların siyasi gerekçelerine bakılmaksızın ölümlerin engellenmesi için çabalar hızlandırılmalıdır. Bu konularda serbest tartışmaya olanak verilmelidir.

Adalet sistemi reformu başlatılmıştır. Yargı bağımsızlığı, Devlet Güvenlik Mahkemeleri'nin ve askeri mahkemelerin yetkileri ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararlarına uyum konuları endişe verici konular olmaya devam etmektedir.

Anayasa'nın 19. maddesi yargılama öncesi tutukluluk alanında, toplu suçlar için tutukluluk süresini dört güne indirmiştir. Tutuklulara karşı kötü muamelenin önlenmesi açısından olumlu olan bu durum DGM yetkisi altındaki davalar ve olağanüstü hal bölgelerinde de geçerli olmalıdır. 

Mevzuatların saydamlığının arttırılması yönünde pek çok girişime karşın yolsuzluk ciddi bir sorun olmayı sürdürmektedir. Avrupa Konseyi'nin yolsuzluk ve para aklama konularındaki sözleşmelerinin imzalanmış olması olumlu bir gelişmedir.

Güneydoğu bölgesinin ekonomi durumunun iyileştirilmesi, bölgesel dengesizliklerin giderilmesi ve vatandaşların ekonomik, sosyal ve kültürel olanaklarının geliştirilmesi için daha fazla etkinlik gösterilmelidir. Bu bölgede dört ilde olağanüstü hal uygulaması sürmektedir.

Türkiye'de demokratik sistemin esas özellikleri var olmakla birlikte, ordu üzerinde sivil denetim gibi temel meselelere etkin bir şekilde eğilmek gerekmektedir.

Anayasal, yasal ve idari alanlarda değişikliklere karşın Türkiye'de, bireyleri etkileyen haliyle, halihazırdaki insan hakları durumunun iyileştirilmesi gerekmektedir.

Rauf Denktaş'ın Birleşmiş Milletler (BM) görüşmelerinden çekilmesine ve BM Genel Sekreteri'nin New York'taki görüşme davetini reddetmesine Ankara'nın verdiği destek göz önünde bulundurularak; Kıbrıs konusuna kalıcı bir çözüm bulunması yönünde BM Genel Sekreteri'nin çabalarına destek olacağı yönünde siyasi diyalog çerçevesinde ifadesinin ardından, çözümü kolaylaştırmak amacıyla, Türkiye'nin somut adımlar atması gerekmektedir.

İnsan hakları, Kıbrıs ve sınır anlaşmazlıklarının barışçı çözümü gibi Katılım Ortaklığı'nın önceliklerinin oluşturan konularda ilerlemelerin ivme kazandırılması için genişletilmiş siyasi diyalog sürecinden tam olarak yararlanılmalıdır.

EKONOMİK KISTASLAR

Haziran 1993 tarihli Kopenhag Avrupa Konseyi sonuçlarına göre üyelik için ekonomik kıstaslar "İşleyen bir piyasa ekonomisi ve AB içindeki rekabet baskıları ve piyasa güçleriyle başa çıkabilme kapasitesi" olarak belirlenmiştir.

2000 İlerleme Raporu Türkiye'nin ekonomideki en acil dengesizlikleri düzeltmede önemli ilerlemeler kaydettiğini fakat bununla birlikte işleyen bir piyasa ekonomisini tamamlama sürecinin henüz sonuna gelmediğini dile getirmiştir. Bu çerçevede Türkiye geçen yıl içinde, Kasım 2000 ve Şubat 2001'de yaşanan iki ekonomik krizden dolayı, piyasa ekonomisini tamamlama yolunda daha fazla ilerleme kaydedememiştir. Diğer taraftan, ekonomisinin önemli bir bölümü gümrük birliği çerçevesinde AB piyasasında rekabet etmektedir.

Ekonomik krizler önceki istikrar programını geçersiz kılmıştır. Buna karşılık Türkiye, finans sektöründeki risklerle zayıflıklara önceki programdan daha etkili biçimde karşı koyan ve bir çok alanda devlet müdahalesini azaltan bir ekonomik reform programı onaylamış ve uygulamaya koymuştur.

Öncelik kısa vadede, enflasyonu düşürme temelinde, makroekonomik istikrara verilmelidir. Bununla birlikte, yetkililer temelinde piyasa olan orta vadede büyüme için temeli hazırlamaya devam etmelidirler. Önemli yapısal değişiklikler bankacılık, tarım ve KİT'ler gibi alanlarda hala gereklidir. Ayrıca bütçe öncelikleri, ülke çapında eğitim, sağlık, sosyal hizmetler ve kamu altyapısına yeterli yatırımı sağlamak amacıyla, orta vadede yeniden belirlenmelidir.

AB MÜKTESABATINA UYUM

Türkiye'nin AB müktesebatına uyumu Gümrük Birliği'nin kapsadığı alanlarda en ileri düzeydedir. Geçen yılkı rapordan sonra bu alanlarda yeni ilerlemeler kaydedilmiştir. Merkez Bankası da dahil olmak üzere bankacılık, telekomünikasyon, enerji ve tarım alanlarında önemli yasal düzenlemeler kabul edilmiştir. Buna rağmen, onaylanan yasal düzenlemeler arasında kozmetik, görsel-işitsel hizmetler ve sosyal politikalar konularında AB müktesebatından uzaklaşan düzenlemeler de bulunmaktadır. Genel olarak AB müktesebatıyla Türkiye'deki yasalar arasında önemli farklılıklar bulunmaktadır. Ayrıca müktesebatın uygulanmasına yönelik idari kapasitesinin arttırılmasındaki ilerlemeler sınırlıdır.

Tek Pazar alanında, standartlar da dahil olmak üzere malların serbest dolaşımına yönelik bazı düzenlemeler benimsenmiştir. Teknik düzenlemelere yönelik çerçevenin benimsenmiş olmasının önemi büyüktür. Standartlaştırma, resmi tanıma belgesi, sertifikalandırma, uygunluk değerlendirmesi, piyasa araştırması gibi idari altyapıların sağlamlaştırılması gerekmektedir. Bununla beraber, kamu alımları müktesebata uyumlu değildir. Kişilerin serbest dolaşımı alanında ilerleme kaydedilmemiştir. Sermayenin serbest dolaşımında yabancı sermayenin bazı sektörlere yatırımında önemli kısıtlamalar bulunmaktadır. Para aklama yasalarının uygulanmasına daha fazla önem verilmelidir. Şirketler yasası alanında, yeni ticaret kanununun hazırlanmasında ilerleme kaydedilmemiştir. Fikri mülkiyet haklarının müktesebata uyumu için önemli adımlar atılmıştır. Bu alanda özel mahkemeler kurulmuş olmasına rağmen yaptırım kapasitesinin arttırılması ve Türkiye Patent Enstitüsü'nün tamamen bağımsızlaştırılması gerekmektedir. Rekabet politikalarında, tekelciliğe karşı yasa maddelerinin uygulanması memnuniyet vericidir. Türkiye'nin devlet yardımları politikası müktesebata uygun değildir. Yeni yasaya rağmen, alkol ve tütüne yönelik tekel düzenlemeleri kaygı yaratmaktadır.

Türkiye tarım sektöründe önemli reformlar yapmaya başlamıştır. Bununla birlikte, yeni oluşturulan gelire destek politikasının ana noktaları AB'deki yaklaşımla uyuşmamaktadır. Türkiye ulusal toprak kayıtları gibi temel mekanizmaları kurmamıştır. Bitki ve hayvan sağlığı alanındaki AB düzenlemelerini benimsemeli ve uygulamalıdır.

Balıkçılık alanında, Ortak Balıkçılık Politikası'yla uyumda ilerleme kaydedilmemiştir. Modern bir balıkçı tekneleri kayıt sistemi geliştirilmelidir.

Ulaştırma politikalarında, Türkiye AB müktesebatını benimseme çalışmalarını hızlandırmalıdır. Uygulama kapasitesi de geliştirilmelidir.

Vergilendirme alanında, KDV sisteminde oranların yaklaştırılması konusunda önemli ilerlemeler gerekmektedir.

Çoğu alanda, Türkiye'de uygulanan istatistik yapısı AB'dekinden çok farklıdır. Bu alanda somut ilerleme olmamıştır.

Sosyal politikalar ve istihdam alanlarında bazı adımlar atılmıştır ama bunların bir kısmı AB müktesebatıyla uyumlu değildir. Yeni Ekonomik ve Sosyal Konsey Yasası gerçek bir sosyal diyaloga olanak vermemektedir.

Enerji alanında, elektrik ve gaz sektörlerinde önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Bu yıl içinde benimsenen iki yasa Türkiye'yi tek enerji pazarına hazırlamaktadır. Uyum çabaları arttırılmalıdır. Piyasanın açılması, ağlara giriş ve yeni kapasite üretimi ile ilgili yeni düzenlemeler hazırlanmalıdır*.

Telekomünikasyon sektöründe, yeni yasal düzenleme verilerin korunması ve hizmetin her yere dağıtılması konuları AB müktesebatıyla uyumlaştırılmalıdır. Telekom Kurulu'nun idari kapasitesi arttırılmalıdır.

Bölgesel politikalar konusunda, Türkiye ilerleme kaydetmemiştir. Yapısal politikaların uygulanmasına önem verilmelidir.

Çevre alanında, TBMM'nin önüne gelmiş çerçeve yasanın onaylanması da dahil olmak üzere yeni düzenlemeler gerekmektedir.

Adalet ve içişleri alanında, Türkiye yakın zamanda Avrupa Konseyi'nin kara para aklama ve yolsuzlukla mücadele konularındaki üç anlaşmasını imzalamıştır. Yunanistan'la imzalanan karşılıklı suçla mücadele anlaşması yürürlüğe girmiştir. Türkiye, AB'nin vize politikasıyla uyum ve göçmenlerin tekrar kabulü anlaşmaları konularında girişimlerde bulunmuştur. Bununla birlikte, sınır kontrolleri ve kaçak göçle mücadele alanlarında idari kapasite güçlendirilmelidir. Daha fazla sayıda kamu çalışanı eğitim girişimlerinden faydalanmalıdır.

Gümrük alanında uyum nerdeyse tamdır.

Mali denetim alanında, devletin bütçe ve mali denetim mekanizmaları iyileştirilmelidir.

Değişik alanlarda müktesebatın uygulanması için idari kapasite güçlendirilmelidir. Devlet yardımları ve bölgesel kalkınma gibi bazı durumlarda, yeni kurumlar kurulmalıdır. Bazı alanlarda yeni düzenleyici kurumlar kurulmuştur. Bu kurumların bağımsızlığı güvence altına alınmalı ve bu kurumlara yeterli düzeyde insan ve mali kaynakları ayrılmalıdır.

TÜRKİYE'NİN ULUSAL PROGRAMI VE AB MÜKTESABATINA UYUM

Ulusal Program geniş bir siyasi ve ekonomik reform gündemi sunmaktadır. Katılım öncesi stratejisi içinde bu belge gelişen bir sürecin parçasıdır. Türk yetkililerin müktesebat konusunda değerlendirmelerinin hemen ardından hazırlanacak yeni belge ileriye yönelik çalışmalar için bir planlama aracı olmalıdır.

Ulusal Program içinde Katılım Ortaklığı'nın bazı kısa dönemli öncelikleri orta vadeye alınmış, bazıları kısa ve orta vade olarak ayrılmıştır.

Siyasi kıstaslar açısından:

• Katılım Ortaklığı'nın, örneğin kültürel haklar gibi bir önceliğinin gerçekleştirilmesi konusuna açıklık getirilmemiştir. Kökenine bakılmaksızın tüm vatandaşların kültürel haklarının garantiye alınması konusunda Ulusal Program çok yetersiz kalmaktadır. Tüm Türk vatandaşlarının TV ve radyo yayınlarında anadillerini kullanmaları ile ilgili yasakların kaldırılması önceliği de programa eklenmelidir.

• Ölüm cezası konusunda Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin 6. Protokol'üne uyum konusunda Ulusal Program'daki taahhüt yerine getirilmemiştir.

• Program Türkiye'de özellikle Lozan Antlaşması'nda yer almayan azınlık dinleri olmak üzere (Müslüman ve Müslüman olmayan topluklular) din özgürlüğünün nasıl garanti altına alınacağını belirtmelidir.

Ekonomik kıstaslar açısından:

• Tarım (hayvan sağlığı ve veterinerlik), sosyal işler, ulaştırma, enerji, bölgesel politika, adalet, içişleri ve gümrükler alanlarında KOB'dan farklı olan konulara değinilmelidir.

• Değişik alanlarda devlet yardımları ve devlet yardımlarının denetimi ve AB kurallarına uyum konusunda daha fazla bilgi verilmelidir.

• Gümrük birliği konularında (malların serbest dolaşımı, rekabet, devlet yardımları, devlet tekelleri) Türk hükümetinin, yasal bağlayıcılığı olan, taahhütleri daha fazla dikkate alınmalıdır.

AB müktesebatının diğer başlıkları:

• Sosyal işler alanında, iş yasası, ayrımcılıkla mücadele, fırsat eşitliği, iş yerinde sağlık ve güvenlik konulu yönergeler programa dahil edilmelidir.

• Ulaştırma alanında Türk kara deniz ve hava filolarının AB kurallarına uyumuna, çevre alanında müktesebatın uygulanması için gereken etkinliklere değinilmemiştir.

• Adalet ve içişleri alanında sınır yönetimi konusuna açıklık getirilmelidir. Tarım sektöründe, veterinerlik ve hayvan sağlığı alanında, AB mevzuatının ulusal yasalara geçirilmesi için bir stratejik plan geliştirilmelidir.

• Yasal, kurumsal ve mali hazırlıklara destek olunması için önceliklerin uygulanabilmesinde gereken mali kaynaklar konusuna açıklık getirilmelidir.

• AB mevzuatının uygulanması ve yaptırımının sağlanması için öngörülen idari yeniden yapılanma ve kurumsal konularda daha fazla ayrıntıya yer verilmelidir.

Ulusal Program'da öngörülen bu değişikliklerin yapılabilmesinde TAIEX tarafından teknik destek sağlanacaktır.

MEVZUATIN ANALİTİK İNCELENMESINE HAZIRLIK

Genel anlamda, alt komite toplantıları değişik alanlarda Türk ve AB politikaları ve mevzuatları hakkında görüş alışverişi yapılmasına olanak vermiştir. Türkiye, müktesebat ve müktesebatın uygulanması ile yaptırımı alanlarında daha fazla bilgi sahibi olmuştur. Pek çok durumda yeni mevzuat ya da mevzuat değişiklikleri için çalışmalar başlatılmıştır.

Alt komite toplantıları aynı zamanda Türk mevzuatının AB müktesebatına uyumu konusunda ilk değerlendirmenin yapılmasına olanak vermiştir.

Türkiye'nin şu konularda daha fazla çaba harcaması gerektiği belirlenmiştir:

• Tüm yeni yasa tekliflerinin AB müktesebatına uyum sağlaması konusunda denetim yapılmalıdır.

• Mantıksal bir sıralama ve her sektörde yapılması gerekenler için açık bir takvim belirlenmesi aracılığıyla uyum sürecinin planlanması güçlendirilmelidir.

• Zayıf olduğu belirlenen alanlarda yönetimin güçlendirilmesine öncelik verilmelidir.

• Müktesebatın uygulanması için hangi sektörlerde esaslı yatırımlar gerektirdiği konusuna açıklık getirilmelidir.