Karadeniz Ekonomik İşbirliği (KEİ)'nin yapısal ve hukuksal statüsünü güçlendirecek bir şart ya da uluslararası anlaşma ile bölgesel bir teşkilata dönüştürülmesi Türkiye tarafından daha başlangıçtan itibaren düşünülmüş bir husustur. Ancak, bazı ülkelerin hukuksal yönden tam bağlayıcı bir metin yerine, sözkonusu işbirliğinin uluslararası statüsünü daha esnek ve belirsiz tutacak bir metin üzerindeki ısrarları üzerine KEİ İstanbul Zirve Deklarasyonu'nun imzalanmasıyla kurulmuştur.

25 Haziran 1992 tarihini ve 11 kurucu ülkenin Devlet veya Hükümet başkanlarının imzalarını taşıyan, ancak bu ülkelerin parlamentolarının onayından geçmemiş olan İstanbul Zirve Deklarasyonu KEİ'ne de facto (fiilen) bir örgüt görüntüsü vermişse de de jure (hukuken) bir uluslararası kimlik ve statü kazandırmamıştır. Böyle bir gereksinim duyulacağının bilinciyle hareket eden Türkiye, KEİ'nin kuruluşunun üçüncü ayında, 23-24 Eylül 1992 tarihlerinde İstanbul'da yapılan Örgütsel İşler Toplantısında bir Şart hazırlanması konusunu tartışmaya açmıştır. Ancak, bu konuda uzlaşma sağlanamayınca, KEİ'nin kendi dinamiğine göre ve belirli modellerin kısıtlayıcı yapısı içine girmeden gelişmesi, Şart konusunun da görüş birliği oluştuğu zaman ele alınması ilke olarak benimsenmiştir.

Bununla beraber, KEİ'nin zaman içinde ve uluslararası konumunun güçlenmesiyle yalnız hukuksal değil, aynı zamanda bazı pratik sorunların da zorlamasıyla hukuksal bir kimlik konusu KEİ içinde önem kazanmış ve 1995'den itibaren çeşitli boyutlarıyla tartışılmaya başlamıştır. Bu hususla ilgili ilk özel toplantı 30-31 Ocak 1996'da Antalya'da gerçekleşmiştir. 25 Ekim 1996 tarihinde yapılan VII nci Dışişleri Bakanları Toplantısında, KEİ'nin kurumsal ve hukuksal temelinin öncelik taşıdığı teyid edilmiş, Yüksek Düzeyli Memurlar KEİ'nin bir bölgesel ekonomik teşkilata dönüştürülmesi için gerekli belgeleri hazırlamakla görevlendirilmiştir. 5-6 Şubat 1997 tarihlerinde İstanbul'da düzenlenen Yüksek Düzeyli Memurlar Toplantısında temel belgenin hazırlanması amacıyla bir yazım grubu oluşturulması kararlaştırılmıştır.

Sözkonusu Yazım Grubu, 1997 yılında çeşitli tarihlerde yaptığı dört toplantı ile çalışmalarını tamamlamış ve hazırladığı Şart olarak adlandırılan temel belge 22 Ekim 1997 tarihinde, Kiev'de yapılan X uncu Dışişleri Bakanları Toplantısında kabul edilmiştir. 30 Nisan 1998 tarihinde, Erivan'da yapılan XI inci Dışişleri Bakanları Toplantısında ise parafe edilerek 5 Haziran 1998 tarihinde Yalta'da Yapılan Devlet/Hükümet Başkanları Zirvesinde imzalanmıştır. Bu tarihten itibaren geçen yaklaşık bir yıl içinde Şart metni on üye ülkenin Parlamentolarınca onaylanmış ve 1 Mayıs 1999 tarihi itibariyle yürürlüğe girmiştir.

KEİ'nin hukuki kimliğinin Parlamentolarca onaylanacak bir belgeyle güçlendirilmesi suretiyle bugün karşılaşılan bazı sorunların üstesinden gelinebilecektir. Bunlar şu şekilde özetlenebilir:

– KEİ'ne bağlı organlardan biri olan Karadeniz Ticaret ve Kalkınma Bankası bir anlaşmaya dayanırken, KEİ'nin bir Deklarasyona bağlı kalmasının doğurduğu dengesizlik,

– Üye ülkelerin katkı payları gibi mali yükümlülüklerini yerine getirirken karşılaştıkları zorluklar,

– Sekretarya ve personeline KEİ üyesi ülkelerde tanınacak ayrıcalıklar ve bağışıklıklar konusunda ihtiyaç duyulan hukuki zemin, (Bu konuda KEİ Şartı'na ek bir Protokol kabul edilmiştir.)

– Uluslararası platformlarda daha etkili bir şekilde temsil olanağı. (KEİ artık bölgesel bir ekonomik teşkilat olarak BM'de gözlemcilik statüsü elde edebilecek ve BM'ne bağlı kuruluşlarla işbirliği mutabakatları imzalayabilecektir. Aynı zamanda, ortak projelerin uygulanması için uluslararası mali kuruluşlardan gerekli yardım ve desteğin sağlanması da kolaylaşmış olacaktır.)