CHP KURULTAYLARI...

CHP ve Kurultaylar tarihi... (1951-1979)

9. Kurultay: 26 Kasım 1951. Kurultaya, partiden istifalar, parti içi çatışmalar ve 16 Eylül 1951 ara seçimi yenilgisinin etkisi (17 ilde 20 milletvekilliği için yapılan seçimlerde DP 18, CHP 2 milletvekili çıkardı. Bilecik'ten aday olan Genel Sekreter Kasım Gülek seçilemedi) altında gidildi. Yönetim Kurulu raporu sert eleştiriler aldı. Kurultayda, parti tüzüğüne "Atatürk CHP'nin ebedi şefidir" şeklinde bir madde eklendi. Öneri, "Atatürk'ün bütün partilere, millete ait olduğu" görüşüyle önce reddedildi, daha sonra benimsendi. Ayrıca, "Parti Divanı", "Parti Meclisi"ne dönüştürüldü. Kurultayda ayrıca, gençlik ve kadın kolları kurulması da benimsendi. Kurultayda, İsmet İnönü yeniden genel başkanlığa, Kasım Gülek de genel sekreterliğe seçildi. 

10 Kurultay. 22 Haziran 1953. Kurultaya parti içi gruplaşmaların yaşandığı, çatışmaların arttığı bir dönemde gidildi. Şemsettin Günaltay, Genel Sekreter Kasım Gülek, DP'ye karşı sert bir politika izleyen Halkçı gazetesinin sahibi Nihat Erim ve Son Havadis gazetesinin  sahibi, genel yönetim kurulu üyesi Cemil Sait Barlas parti içi muhalefetin ve gruplaşmaların başını çekiyorlardı. Bu arada, kurultayda, Genel Başkan İnönü ile Genel Sekreter Gülek arasında sert tartışmalar yaşandı. 8. Kurultay'da (1950) kendi önerisiyle getirilen genel sekreterin kurultay delegelerince seçilmesi esasını değiştirmek isteyen İnönü, genel sekreterin genel yönetim kurulunca seçilmesine ilişkin bir önerge verdi. Bunun üzerine Gülek, "örgüte verilen bir hakkın alınamayacağını" savunarak, önergeye karşı çıktı. Tartışmalar  sonucu, önerge Tüzük Komisyonu'nda reddedildi. Parti programında ise önemli değişiklikler yapıldı. Önceki parti programlarının giriş bölümünde yer alan "Kemalizm" sözcüğü, yeni programda "Atatürk yolu" olarak benimsendi. Programda ilk kez "Hukuk Devleti" kavramına yer verildi, iki meclisli bir sisteme geçilmesi, Anayasa Mahkemesi'nin kurulması, seçim güvenliği, yargıç bağımsızlığı, sendika ve meslek örgütleri kurma özgürlüğü, işçilere grev hakkı gibi görüşler programa girdi. Kurultay sonunda yapılan seçimlerde İnönü tekrar genel başkanlığa, Kasım Gülek de genel sekreterliğe (709 oy) seçildiler. Yazar Hikmet Bila'ya göre, "CHP, ilk kez 1953 programıyla ekonomik ve sosyal sorunlara ağırlık vermeye başlamış ve somut koşulların baskısı altında hareket etmek zorunda kalmıştır." (Hikmet Bila, CHP 1919-1999,  Doğan Kitap - sayfa 152)

3. Olağanüstü Kurultay: 25 Şubat 1954. Olağanüstü Kurultay'a, 2 Mayıs 1954 Genel Seçimlerinin hazırlıkları için gidildi ve seçimlerde genel merkeze aday gösterme konusunda, (örgütün veto yetkisi olmak kaydıyla) belli bir oranda kontenjan yetkisi verildi. 

2 Mayıs 1954: Genel seçimler, iktidardaki DP'nin ezici zaferiyle sonuçlandı. Seçim sistemindeki çoğunluk sisteminin azizliğine uğrayan CHP, oyların yüzde 35.4'ünü (3.161.696) almasına karşın ancak 31 milletvekili çıkarabildi. 5 milyon 151 bin 550 oy alan DP, yüzde 57.6 ile 505 milletvekilliğini kazandı.

12. Kurultay: 21 Mayıs 1956. Bu Kurultay, Genel Sekreter Kasım Gülek'in "tartışılmaz ikinci adamlığının" yara aldığı kongre oldu. Gülek, İnönü ile çatışmasına rağmen 880 oy ile tekrar genel sekreterliğe seçildi, ancak parti meclisi seçimlerinde istediği olmadı. Zira, 7 ayrı listenin çekiştiği seçimlerde, Gülek muhalifleri de parti meclisine girmeyi başardı. İsmet İnönü, 1021 delegenin 1020'sinin oyunu alarak tekrar genel başkan oldu.

13. Kurultay: 9 Eylül 1957. Bu kurultay, Demokrat Parti (DP) iktidarının artan baskılarına karşı, muhalefet ile işbirliği yapılmasının kararlaştırıldığı kongre oldu. Muhalefetteki üç parti Cumhuriyet Halk Partisi, Cumhuriyetçi Millet Partisi ve Hürriyet Partisi, 4 Eylül'de bir bildiri yayınlayarak, ortak hareket etme kararı aldıklarını açıkladılar. 9 Eylül Kurultayı'nda üç muhalefet partisinin işbirliği kabul edildi, Parti Meclisi'ne, Genel Yönetim Kurulu'na işbirliği konusunda tam yetki verildi. Kongreye, muhalefetteki Cumhuriyetçi Millet Partisi ve Hürriyet Partisi temsilcileri de katıldılar. İnönü genel başkanlığa, Gülek de genel sekreterliğe tekrar seçildiler. Ancak, DP iktidarı, muhalefet partilerinin  işbirliğini önlemek için, kurultayın hemen ardından 11 Eylül'de seçim yasasını değiştirdi. Böylece muhalefetin işbirliğinin önü kapatıldı. Bu gelişme üzerine, 19 Eylül'de, CHP, DP iktidarınca 1 yıl öne alınan genel seçimlere tek başına katılacağını açıkladı.

27 Ekim 1957: Genel seçimlerde, DP, oylarının düşmesine karşın, seçim sistemi nedeniyle iktidarını korudu. DP yüzde 47.9 ile 610 milletvekilliğinden 424'ünü, CHP ise yüzde 41 oy oranı ile 178'ini aldı. Ancak, CHP'nin kazandığı il sayısı 1954 seçimlerine göre çok artmış, 1954'de DP'nin kazandığı birçok ilde CHP birinci parti çıkmıştı.

27 Mayıs 1960: Ordu yönetime el koydu.

15 Ekim 1961: Nispi temsil sistemine göre yapılan genel seçimlerde, CHP yüzde 36.7'lik oy oranı ile 173 milletvekili, Adalet Partisi (AP) ise yüzde 34.8'lik oran ile 158 milletvekili çıkardı. CHP Genel Başkanı İsmet İnönü, 20 Kasım 1961'de koalisyon hükümetini kurdu.

17. Kurultay: 16 Ekim 1964.  Hizip mücadelelerinin yaşanmadığı bir kurultay oldu. Tüzükte, teşkilatlanmaya ve delege sayılarına yönelik bazı değişiklikler yapıldı. 2 gün süren kongre sonunda "İleri Türkiye Ülkümüz" başlıklı bildiri yayınlandı. İnönü, 1255 delegenin tümünün oyunu alarak yeniden genel başkan oldu. Bu arada, 1962'de 1 yıl süreyle partiden ihraç edilen Nihat Erim, en yüksek ikinci oyu alarak parti meclisine girdi. Kemal Satır, 20 Ekim'de parti meclisince tekrar genel  sekreterliğe getirildi.

10 Ekim 1965: Genel seçimlerde CHP'nin oy oranı yüzde 28.7 oldu ve 134 milletvekili çıkardı. Seçimlerin galibi Adalet Partisi (AP) yüzde 52.9 ile 240 milletvekilliğini aldı.

4. Olağanüstü Kurultay: 28 Nisan 1967. 18. Kurultay'da partinin resmi görüşü olarak benimsenen "Ortanın Solu" hareketinin, partide çeşitli tartışmalara ve anlaşmazlıklara neden olması üzerine Olağanüstü Kurultay'a gidildi. Turhan Feyzioğlu'nun başını çektiği ve parti meclisinde 8 üye ile temsil edildiği için "Sekizler" olarak adlandırılan muhalifler, ortanın solu hareketine başından beri karşı çıkıyorlardı. Bu tartışmalarda, İnönü, Ecevit'ten yana tavır koydu ve kurultayda da yaptığı konuşmada, muhalifleri sert bir şekilde eleştirdi. Olağanüstü kurultayda tüzüğün disiplin suçlarıyla ilgili bazı hükümleri değiştirildi. Kurultay'ın hemen ardından 30 Nisan'da, başta "Sekizler" olmak üzere partiden 49 milletvekili ve senatör istifa etti. Bu istifalarla, CHP'nin milletvekili sayısı 182'den 134'e, senatör sayısı da 47'den 32'ye düştü. CHP'den ayrılanlar, 12 Mayıs 1967'de Güven Partisi'ni kurdular.

2 Haziran 1968: Cumhuriyet Senatosu üçte bir yenileme seçimleri yapıldı. 53 senatörün seçileceği bu seçimde, CHP 13 senatör, AP 38 senatör çıkardı. Aynı gün 5 milletvekilliği için yapılan ara seçimde ise AP 5 milletvekilliğini de kazandı.

12 Ekim 1969. Genel seçimlerde CHP yüzde 27.3 oy oranı ile 143 milletvekili, AP ise yüzde 46.5 ile 256 milletvekili çıkardı.

12 Mart 1971: 12 Mart Muhtırası verildi. Muhtıranın verilmesinden sonra AP Genel Başkanı Süleyman Demirel başkanlığındaki hükümet istifa etti. Hükümeti kurma görevi, 19 Mart'ta CHP'den istifa eden Nihat Erim'e verildi. Bunun üzerine CHP'de Erim Hükümeti'ne katılıp katılmama tartışması yaşandı. İnönü, hükümete girme, Ecevit ise girmemeyi savundular. Bunun sonucu, 21 Mart'ta Bülent Ecevit Genel Sekreterlik görevinden istifa etti. Merkez Yönetim Kurulu da Ecevit ile beraber hareket etti. Böylece partide yeni bir çatışma çıktı. Parti Meclisi 25 Mart'ta Genel Sekreterliğe Şeref Bakşık'ı getirdi. Bakşık da 18 Kasım'da istifa etti, yerine 27 Kasım'da Kamil Kırıkoğlu getirildi.

Genel Başkanlık Seçimi Özel Kurultayı: 14 Mayıs 1972. İnönü'nün genel başkanlıktan istifasının ardından tüzük gereği toplanan özel kurultayda, Zonguldak Milletvekili Bülent Ecevit 51 il başkanının imzasını taşıyan önerge ile genel başkanlığa aday gösterildi. Seçime, 1416 kurultay delegesinden 913'ü katıldı ve Ecevit 826 oy ile genel başkanlığa seçildi. Böylece Bülent Ecevit, Mustafa Kemal Atatürk ve İsmet İnönü'den sonra CHP'nin üçüncü genel başkanı oldu. 

21. Kurultay: 30 Haziran 1972. Bu kurultayda, partideki büyük iktidar değişiminin bir sonucu olarak, CHP tüzüğünün 35 maddesi birden değiştirildi. Kurultay, genel başkanlıktan istifa eden İsmet İnönü'nün bir CHP Kurultayına son katılmasıydı. İnönü, yaptığı konuşmada, "yeni genel başkanın başarılı olması için elbirliğiyle çalışılması gerektiğini" söyledi. Bülent Ecevit, 1085 delegeden 1032'sinin oyunu alarak tekrar genel başkanlığa seçildi.Kurultay sonunda yayınlanan bildiride, parti politika ve anlayışı kesin bir dille ortaya konuldu.

5 Kasım 1972: İsmet İnönü, 49 yıldır üyesi olduğu, 33 yılını genel başkan olarak geçirdiği partisinden istifa etti. İnönü'nün hemen ardından 17 milletvekili ve senatör de partiden ayrıldı. Bu istifalarla, 5. Olağanüstü  Kurultay'dan (5.5.1972) bu yana partiden istifa eden parlamenterlerin sayısı 59'u buldu. (15 senatör, 44 milletvekili) 

14 Ekim 1973: CHP, uzun yıllardan sonra ilk kez bir genel seçimden zaferle çıktı. CHP,  bu seçimlerde yüzde 33.3 oy oranı ile 185 milletvekili çıkardı. Adalet Partisi (AP) ise yüzde 29.8 ile 149 milletvekilliğini kazandı.

26 Ocak 1974: CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit başkanlığında CHP-MSP (Milli Selamet Partisi) Koalisyon Hükümeti kuruldu. (37. Hükümet) MSP Genel Başkanı Necmettin Erbakan, hükümette Başbakan Yardımcısı olarak görev aldı. Bu hükümet döneminde Kıbrıs Türk Barış Harekatı (20 Temmuz 1974) gerçekleştirildi. Ecevit, koalisyon ortakları arasındaki anlaşmazlık sonucu 18 Eylül 1974'de istifa etti; koalisyon hükümeti sona erdi.. 

22. Kurultay: 14 Aralık 1974. Koalisyonda yaşanan sorunlar nedeniyle hükümetin bozulması, parti içinde yeni tartışmalara yolaçtı. Buna "demokratik sol" ve "ortanın solcuları" kavramları üzerindeki tartışmalar da eklendi. Kurultaya bu ortamda gidildi. Ecevit, kurultay konuşmasında, "demokratik solculuk, tepeden inme  değil, temelden yükselme solculuktur. Halka rağmen solculuk değil, halk solculuğudur. Bizim solculuğumuzun sınırını halk çizer ve çizecektir" dedi. Yayınlanan Kurultay bildirisinde, "CHP'nin demokratik sol bir parti olduğu" belirtildi. Kurultay sonucu oluşan Parti Meclisi, Orhan Eyüboğlu'nu yeniden genel sekreterliğe getirdi. (Eyüboğlu, Kamil Kırıkoğlu'nun 4 Nisan 1973 tarihinde istifa etmesi üzerine genel sekreter olmuştu.) Genel Sekreter Yardımcılıklarına ise Deniz Baykal ve Mustafa Üstündağ getirildi. Baykal, yönetim anlayışı ve çalışma yöntemleri konusundaki görüş ayrılıkları nedeniyle bu görevinden 8 Mart 1976'da istifa etti. Merkez Yönetim Kurulu'nun 4 üyesi de Baykal ile beraber hareket etti. Bu olay, "5'ler" hareketi olarak CHP tarihinde yerini aldı.

12 Ekim 1975: 27 ilde senato yenileme ve milletvekili ara seçimi yapıldı. CHP, 25 senatör, 1 milletvekili çıkarırken, AP, 27 senatör ve 5 milletvekilliğini aldı.

5 Haziran 1977: Milletvekili genel seçiminde, CHP yüzde 41.4 oy oranı ile 213 milletvekili çıkardı. AP'nin oy oranı yüzde 36.9, milletvekili sayısı da 189 oldu. Senato seçimlerinde de CHP 28, AP 21 senatörlük kazandı. Ecevit, 21 Haziran 1977'de azınlık hükümetini kurdu (40. Hükümet). Ancak  3 Temmuz'da TBMM'den güvenoyu alamadı. (Kullanılan oy: 448 Ret: 229 Kabul 217 Çekinser: 2 Katılmayan: 2) 

5 Ocak 1978:  AP Genel Başkanı Süleyman Demirel başkanlığındaki AP, MHP ve MSP (Milliyetçi Cephe) koalisyon hükümetinin gensoru ile düşürülmesi üzerine, CHP Genel Başkanı Bülent Ecevit, AP'den istifa eden 11 bağımsız milletvekili ile CGP ve DP'nin desteğinde 5 Ocak'ta hükümeti kurdu. (42. Hükümet) Bu hükümet 12 Kasım 1979 tarihine kadar görev yaptı. CHP Genel Sekreteri Orhan Eyüboğlu, hükümette başbakan yardımcısı olarak görev alması üzerine genel sekreterlikten istifa etti. Yerine Mustafa Üstündağ seçildi.

24. Kurultay: 24 Mayıs 1979. Kurultay'a 1976 yılında kaldırılan Parti Meclisi'nin tekrar oluşturulması tartışmalarıyla girildi. Muhalefeti oluşturan Ali Topuz ve Deniz Baykal grupları, "parti meclisinin, partide uyum sağlanması için gerekli olduğunu" savunurken, Ecevit, parti meclisinin  kurulmasının geriye dönüş anlamı taşıyacağını belirtiyordu. Parti meclisinin yeniden kurulmasını sağlayacak tüzük değişikliği önerisi, 571'e karşı 769 oy ile reddedildi. Ecevit, 1218 oy ile yeniden genel başkan seçildi. Genel Yönetim Kurulu seçimi için muhalefet grupları liste çıkaramadı. Genel merkez ekibinden oluşan Genel Yönetim Kurulu, Mustafa Üstündağ'ı yeniden genel sekreter seçti.

14 Ekim 1979 Senato yenileme ve boş bulunan 5 milletvekilliği için yapılan ara  seçimlerde, CHP 12 senatör çıkardı. 5 milletvekilliğinin tümünü AP adayları kazandı. Bu sonuçlar üzerine Başbakan Bülent Ecevit, 16 Ekim'de hükümetin istifasını cumhurbaşkanına sundu. Yeni Hükümeti, AP Genel Başkanı Demirel, 12 Kasım 1979 tarihinde kurdu. (43. Hükümet)

Geldiğiniz sayfaya dönüş	Sayfa Başı