10-11 Aralık 1999 tarihinde, Helsinki’de yapılan Avrupa Konseyi Zirve Toplantısı Türkiye-Avrupa Birliği (AB) ilişkileri açısından bir dönüm noktası olmuştur. Bu zirve kararıyla, istikrarsız bir çizgide geçen 40 yıllık bir bekleme sürecinin sonunda nihayet, Türkiye’ye resmî olarak aday ülke statüsü tanınmış ve dolayısıyla taraflar arasındaki ilişkinin tam üyelik hedefine odaklanmasına imkân sağlanmıştır. Türkiye’nin Kopenhag Zirvesi’nde belirlenmiş olan siyasî kriterlere uyumu sağlamadan katılım müzakerelerinin başlamayacağının vurgulandığı Zirve kararları uyarınca Türkiye, mevcut malî kaynakları genişleme perspektifi içerisinde tek bir çerçeve altında toplayan katılım öncesi stratejisine diğer adaylarla eşit statüde dahil edilmiştir.

Türkiye’ye adaylık statüsünün verilmesi ve aday ülkeler için katılıma yönelik olarak belirlenmiş çerçeve, Türkiye’nin de Avrupa Birliği adaylığı yönündeki uyum çalışmalarını yeni bir boyutta ve genişletilmiş bir perspektifle yeniden yapılandırması zorunluluğunu beraberinde getirmiştir.

Türkiye-Avrupa Birliği ilişkilerinde Helsinki Zirvesi’nde ülkemizin Avrupa Birliğine adaylığının resmen ilân edilmesinin ardından yaşanan önemli bir aşamayı, Avrupa Birliği Komisyonu tarafından, diğer aday ülkeler için yapıldığı şekilde, Türkiye için de “Katılım Ortaklığı Belgesi” nin hazırlanması oluşturmuştur. Diğer yandan, Katılım Ortaklığı Belgesinin yasal çerçevesini oluşturacak ve Türkiye’ye yapılacak hibe yardımların kullanımını kolaylaştıracak olan Çerçeve Yönetmelik 26 Şubat 2001 tarihindeki Avrupa Birliği Dışişleri Bakanları düzeyinde yapılan Genel İşler Konseyi toplantısında, Katılım Ortaklığı Belgesinde yeralan önceliklerin hayata geçirilmesi konusundaki program ve takvimimizi içeren Ulusal Program ise, 19 Mart 2001 tarihinde Hükümetimiz tarafından onaylanmıştır.

Ulusal Program, Katılım Ortaklığı Belgesinde yer alan kısa ve orta vadeli önceliklere geniş bir şekilde cevap vermektedir. Programın hayata geçirilmesiyle, katılım kriterlerinden kaynaklanan mükellefiyetlerin yerine getirilmesi ile tam üyelik sürecinde ülkemiz önemli mesafe kazanacaktır.

12-13 Aralık 2002 tarihlerinde AB, bir sonraki genişlemesine ilişkin karar alarak, 10 aday ülkenin Mayıs 2004 itibariyle AB üyesi olacaklarını ilân etmiştir. Bulgaristan ve Romanya’nın ise müzakereleri tamamlamalarını takiben 2007 yılında üye olabileceklerine yönelik hedef teyit edilmiştir. Zirve’de Türkiye’yle ilgili olarak AB, 2004 Aralık ayında, Komisyonun hazırlayacağı rapor ve önerileri doğrultusunda Türkiye’nin Kopenhag siyasî kriterlerini yerine getirdiğine kanaat getirdiği takdirde, gecikmesiz olarak üyelik müzakerelerini başlatmayı taahhüt etmiştir.

Tüm bu gelişmeler, siyasî nitelikleri kadar ekonomik, sosyal ve kurumsal yönden de çok yoğun bir uyum çalışması ve yasama faaliyetini gerektirmektedir.

Diğer üye ve aday ülkelere bakıldığında, bu ülke parlamentolarının Avrupa Birliği genişleme-katılım sürecine aktif ve etkin olarak katıldıkları görülmektedir.

Avrupa Birliğine üye ülke parlamentolarında Avrupa Birliği ile ilişkiler, ilgili daimi komisyonlarla işbirliği ve koordinasyon içinde Avrupa Birliği işlerinden sorumlu komisyonlar veya Avrupa İşlerinden Sorumlu Komisyon ile Dışişleri Komisyonu tarafından ortaklaşa yürütürken, her aday ülke parlamentosunda Avrupa Birliği işlerinden sorumlu ayrı bir komisyon bulunmaktadır. Aday ülkelerdeki bu komisyonlar, mevzuatın uyumlulaştırılması, ekonomik ve sosyal boyutlar, dış politika, ulusal program ve müzakereler, üyelerin ve genel kamuoyunun bilgilendirilmesi yürütme gücünün denetlenmesi, kamuoyunun bilgilendirilmesi, katılım görüşmeleri, eşdeğer parlamento komisyonlarıyla temas, Avrupa Birliği içindeki kurumsal değişikliklerin takibi konuları dahil olmak üzere bütünleşmenin bütün veçhelerini takip etmektedir.

Türkiye Büyük Millet Meclisinde ise diğer Avrupa Birliğine üye aday ve ülke parlamentolarındakilere benzer şekilde Avrupa Birliği genişleme sürecini izleyen ayrı bir komisyon veya birim bulunmamaktadır. Dışişleri Komisyonuna da bu konuda ayrı bir görev yüklenilmemiştir. 15 üye ve 13 aday ülke içinde böyle bir komisyona sahip olmayan tek ülke Türkiye’dir.

Halen, Türkiye’nin Avrupa Birliğine katılımı konusundaki işler Hükümet tarafından yürütülmektedir. Avrupa Birliği ile ilişkilerde eşgüdümden sorumlu Devlet Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Avrupa Birliği Genel Sekreterliği, Devlet Planlama Teşkilâtı, Dış Ticaret ve Hazine Müsteşarlıkları ve tüm kurum ve kuruluşların Avrupa Birliği ile ilgili birimleri, Türkiye’nin Avrupa Birliğine katılımı konusundaki faaliyetleri yerine getirmektedir.

Avrupa Birliği Müktesabatının Üstlenilmesine yönelik Türkiye Ulusal Programında da, Avrupa Birliğine üyelik sürecinde Türkiye Büyük Millet Meclisinin genel gözetim ve denetim rolüne ilişkin herhangi bir değerlendirme yapılmamıştır. Ancak, 21 inci dönemde Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlık Divanının 2 Mayıs 2001 tarihli ve 76 sayılı kararıyla, Türkiye Büyük Millet Meclisi bünyesinde bir Avrupa Birliği Komisyonunun kurulmasına yönelik çalışmanın başlatılmasına karar verilmiştir. Ulusal Program siyasî nitelikleri kadar ekonomik, sosyal ve kurumsal içeriği ile de çok yoğun bir uyum çalışması ve yasama faaliyeti öngördüğünden söz konusu Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonunun bir an önce hayata geçirilmesi büyük önem arz etmektedir.

Türkiye Büyük Millet Meclisinde diğer aday ülkelerde olduğu gibi, münhasıran Avrupa Birliğine ilişkin bir komisyonun kurulması Türk Parlamentosunun Avrupa Birliğine katılım konusuna verdiği önemin de bir göstergesi olacaktır.

Bu çerçevede hazırladığımız Teklifimizle, Türkiye’nin Avrupa Birliğine katılım sürecine ilişkin gelişmeleri izlemek ve müzakere etmek, Avrupa Birliğindeki gelişmeleri takip etmek ve bu gelişmeler konusunda Türkiye Büyük Millet Meclisini bilgilendirmek ve Türkiye Büyük Millet Meclisine sunulan, Ulusal Program kapsamındaki kanun tasarı ve teklifleri ile kanun hükmünde kararnamelerin Avrupa Birliği mevzuatına uygunluğu konusunda görüş bildirmek üzere, Türkiye Büyük Millet Meclisinde bir Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonunun kurulması öngörülmekte ve bu komisyonun kuruluş, görev, yetki, çalışma usul ve esasları düzenlenmektedir.

Teklifin 2 nci maddesi Komisyonun kuruluşunu düzenlemiş ve siyasî parti gruplarının, Türkiye-Avrupa Birliği Karma Parlamento Komisyonu üyelikleri için adaylarını Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonu üyeleri arasından bildireceği hükme bağlanmıştır. Bu hüküm ile Karma Parlamento Komisyonu üyelerine aynı zamanda Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonu üyesi olma imkânı tanınmakta, böylece aynı alanda çalışan iki komisyon arasında daha etkin bir bilgi akışı ve koordinasyon ve Avrupa Birliği konusunda komisyon ve üyeler bazında daha çok uzmanlaşma sağlanması amaçlanmaktadır.

Teklifin 3 ve 4 üncü maddeleri Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonunun görev ve yetkilerini düzenlemiştir. Komisyonun görevlerinden biri, Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına sunulan ve Başkanlıkça Ulusal Program kapsamında değerlendirilen Kanun Tasarı ve Teklifleri ile Kanun Hükmünde Kararnamelerin Avrupa Birliği mevzuatına uygunluğu konusunda görüş bildirmektir. Başkanlıkça işler tali olarak Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonuna havale edilecek ve Komisyon, kendisine havale edilen işler hakkında Avrupa Birliği mevzuatına uygunluğu konusunda İçtüzük hükümleri çerçevesinde görüşünü bildirecektir. Komisyon ayrıca, Avrupa Birliği ile ilgili faaliyet gösteren tüm kurum ve kuruluşların, Türkiye’nin Avrupa Birliğine katılımı sürecindeki faaliyetlerini izlemek; Katılım müzakereleri sürecinde Türkiye Cumhuriyeti Hükümeti adına katılanları dinlemek ve bu konudaki raporlarını görüşmek; her yasama yılının sonunda Türkiye’nin Avrupa Birliğine katılım sürecindeki gelişmelere ve Komisyonun o yılki faaliyetlerine ilişkin bir değerlendirme raporu hazırlamak ve bunu Türkiye Büyük Millet Meclisinin ve hükümetin bilgisine sunmak; Türkiye’nin Avrupa Birliğine katılım sürecine ilişkin Türk Hükümeti ve Avrupa Birliği kurumlarınca hazırlanan raporları görüşmek; Avrupa Birliğindeki gelişmeleri takip etmek, gerektiğinde yurt dışında incelemelerde bulunmak ve bu gelişmeler konusunda Türkiye Büyük Millet Meclisini bilgilendirmek; Avrupa Birliği kurumları ile diğer üye ve aday ülke eş parlamentoları ve Avrupa Birliği komisyonlarıyla ilişkileri yürütmek; Avrupa Birliğine katılım konusunda Türkiye Büyük Millet Meclisinin çalışmalarına ilişkin gerekli bilgi ve dokümanları temin etmek ve Avrupa Birliğine katılım konusunda kamuoyu oluşturacak her türlü faaliyette bulunmak görevlerini de yerine getirecektir.

Teklifin 5 inci maddesi Komisyonun çalışma usul ve esasların ayrıntısıyla düzenlenmiştir. 24 Mart 2001 tarihli ve 24352 Mükerrer sayılı Resmî Gazetede yayımlanan Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Ulusal Programın Uygulanması, Koordinasyon ve İzlenilmesine Dair Bakanlar Kurulu Kararının 8 inci maddesinde “Kamu kurum ve kuruluşlarınca, mevcut yasalarda değişiklik yapılmasının veya yeni yasa çıkarılmasının öngörülmesi halinde, yasa tasarıları, Avrupa Birliği Genel Sekreterliği koordinasyonunda AB müktesebatına uyum açısından da önceden incelenecektir” hükmü yer almaktadır. Bu hüküm çerçevesinde Hükümetçe hazırlanan tasarıların AB Mevzuatına uygunluğunun incelenmesinde koordinasyon görevi Avrupa Birliği Genel Sekreterliğine verilmiştir. Teklif ile, tasarılar ve kanun hükmünde kararnamelerin Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkanlığına sunulurken, Avrupa Birliği mevzuatına uygunluk incelemesini içeren görüşün de eklenme zorunluluğu getirilmiştir. Komisyon ayrıca, kendisine havale edilen tekliflerin Avrupa Birliği  Mevzuatına uygunluğu konusunda Avrupa Birliği Genel Sekreterliğinden görüş isteyebilecektir.

Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonu, genel olarak Avrupa Birliğine katılım süreci veya müzakereler hakkında Bakanları ve diğer Hükümet temsilcilerini çağırıp bilgi almak ve görevleri ile ilgili olarak, Bakanlıklardan, Genel ve Katma Bütçeli Dairelerden, mahallî idarelerden, üniversitelerden ve diğer kamu kurum ve kuruluşları ile özel kuruluşlardan bilgi istemek ve ilgililerini çağırıp bilgi almak yetkilerine sahiptir.

Teklifin 6 ncı maddesi Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonu üyelerinin İngilizce veya Fransızca’yı anlama, konuşma ve yazma düzeylerinde iyi bilmeleri gerektiğini düzenlemiş, 7 nci maddesi ise Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonunun çalışmalarında, bu Kanunda açıklık olmayan hallerde Türkiye Büyük Millet Meclisi İçtüzüğü hükümlerinin uygulanacağı hükme bağlanmıştır.

Teklifin geçici 1 inci maddesi ile Türkiye Büyük Millet Meclisinin 22 nci yasama döneminde Türkiye-Avrupa Birliği Karma Parlamento Komisyonu üyelikleri için seçilen ve halen bu komisyondaki görevlerine devam eden milletvekillerinin, kurulan Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonunun doğrudan üyeleri olacağı, Komisyonun diğer üyelikleri için ise; siyasî parti grupları ile bağımsızların Meclisteki sayılarının -boş üyelikler hariç- üye tamsayısına nispet edilmesi ile bulunacak yüzde oranına uygun olarak seçimin yapılacağı belirtilmiş, ayrıca Avrupa Birliği ile İlişkiler Komisyonunun 22 nci dönemde ikinci devre için yapılacak üye seçimlerinin diğer komisyonlarla birlikte yapılacağı düzenlenmiştir.