Anayasamızda temel hak ve hürriyetler, ayrıntılı bir şekilde düzenlenmiş olup, bunlar arasında düşünceyi açıklama ve yayma hürriyeti, basın hürriyeti, demek kurma hürriyeti, toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı ile siyasi parti kurma hakkı demokratik rejimin gelişmesi bakımından özel bir öneme sahiptir. Anayasada 3.10.2001 tarihli ve 4709 sayılı Türkiye Cumhuriyeti Anayasasının Bazı Maddelerinin Değiştirilmesi Hakkında Kanununla yapılan değişiklikle, temel hak ve hürriyetlerin özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilmesini öngören yeni bir sistem benimsenmiştir. Böylece, temel hak ve hürriyetler bakımından bir genişleme sağlanmıştır.

Öte yandan, 10-11 Aralık 1999 tarihlerinde Helsinki’de yapılan Avrupa Birliği Toplantısında tam üyelik için Ülkemizin aday olarak kabul edilmesiyle yeni bir boyut kazanan Türkiye-Avrupa Birliği ilişkileri, her geçen gün yoğunlaşmaktadır. Tam üyeliğe giden süreçte hem ülkemizin, hem Avrupa Birliğinin karşılıklı yükümlülükleri bulunmaktadır. Bu bağlamda Ülkemizle ilgili olarak 4 Aralık 2000 tarihinde onaylanan “Katılım Ortaklığı Belgesi”nin ardından, 19 Mart 2001 tarih ve 2001/2129 sayılı Bakanlar Kurulu  Kararıyla kabul edilen “Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programı”, 24 Mart 2001 tarih ve 24352 mükerrer sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir.

Çağdaş demokrasiler, temel hak ve hürriyetleri sağlamayı hedef alan çoğulcu, katılımcı düşünceye dayanan ve hoşgörü ortamında gelişen sistemlerdir. Çağımızda insan hakları ve temel hürriyetlerin tanınması, evrensel bir ilgi konusu olmakla kalmamış; bunların güvence altına alınarak aykırı uygulamalardan korunması ve daha ileri düzeyde gerçekleştirilmesi amacıyla bazı uluslararası kuruluşlar oluşturulmuş ve bu kuruluşlar  bünyesinde çeşitli uluslararası belgeler kabul edilmiştir. Bu kuruluşların başında, hemen hemen tüm dünya ülkelerini kapsayan Birleşmiş Milletler Teşkilatı ile demokratik Avrupa ülkelerinin siyasal birliği olan Avrupa Konseyinin geldiği bilinmektedir. Konuyla ilgili uluslararası belgelerden en önemlileri, Birleşmiş Milletler Genel Kurulunca 10 Aralık 1948 tarihinde kabul edilen İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi ile Avrupa Konseyi bünyesinde imzalanan ve kısaca “Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi” olarak anılan İnsan Haklarını ve Ana Hürriyetleri Korumaya Dair Sözleşme ve eki protokollerdir.

22.11.2001 tarihli ve 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu ile 3.12.2001 tarihli ve 4722 sayılı Türk Medeni Kanununun Yürürlüğü ve Uygulama Şekli Hakkında Kanun 8.12.2001 tarihli ve 24607 sayılı Resmi Gazete’de yayımlanmış olup, 1.1.2002 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

Tasarı, bir yandan Anayasada yapılan değişiklikler ile Türk Medeni Kanununda yer alan hükümlere uyum sağlanması, öbür yandan Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine ilişkin Türkiye Ulusal Programı çerçevesinde kısa vadede alınması gerekli tedbirlerle ilgili olarak çeşitli kanunlarda değişiklik yapılması amacıyla hazırlanmıştır.

MADDE 1. - Maddeyle, İl İdaresi Kanununun 29 uncu maddesine fıkra  eklenerek, kaymakamlığa ancak, mülki idare amirliği hizmetleri sınıfından olanların vekalet edebilmeleri sağlanmaktadır.

MADDE 2. - Maddenin (A) fıkrasıyla, Basın Kanununun Ek 1 inci maddesinin birinci ve ikinci fıkraları değiştirilmekte ve üçüncü fıkrası yürürlükten kaldırılmaktadır.

Birinci fıkrada yapılan değişiklikle, Ek 1 inci maddenin birinci fıkrasında Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğünün, milli güvenliğin, kamu düzeninin, genel ahlakın korunması ve suç işlenmesinin önlenmesi için, tedbir yoluyla soruşturma safhasında Cumhuriyet savcılığının talebi üzerine sulh ceza hakimince, kovuşturma safhasında ise görevli mahkemece her türlü basılmış eserin dağıtımının önlenmesine veya toplatılmasına karar verilebileceği, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde ise doğrudan doğruya Cumhuriyet savcılığınca bu konularda yazılı olarak karar verilebileceği, bu halde Cumhuriyet savcısının kararını en geç yirmidört saat içinde yetkili sulh ceza hakiminin onayına sunacağı, sulh ceza hakiminin ise kırksekiz saat içinde kararını açıklayacağı, aksi halde Cumhuriyet savcılığının kararının kendiliğinden hükümsüz sayılacağı öngörülmektedir.

İkinci fıkrada yapılan değişiklikle, Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez bütünlüğü, Cumhuriyetin temel ilkeleri ve milli güvenlik aleyhinde işlenmiş  bir suçtan mahkumiyet halinde basılmış eserlerin basımında kullanılan makineler ile diğer basım aletlerinin müsaderesine karar verileceği belirtilmektedir.

Yürürlükteki üçüncü fıkrada yer alan bir kısım hükümler bir ve ikinci fıkralarda yeniden düzenlendiğinden üçüncü fıkra yürürlükten kaldırılmıştır.

Maddenin (B) fıkrasıyla, Basın Kanununun Ek 2 nci maddesinin birinci ve üçüncü fıkralarında yapılan değişiklikle, bu fıkralardaki cezalar yeniden düzenlenerek eyleme uygun olacak şekilde hafifletilmiştir.

MADDE 3. - Maddeyle, Devlet Memurları Kanununun 13 üncü maddesine bir fıkra eklenerek, işkence ya da zalimane, gayri insani veya haysiyet kırıcı muamele suçları nedeniyle Avrupa İnsan Hakları Mahkemesince verilen kararlar sonucunda ödenen tazminatlardan dolayı kurum tarafından yapılan ödemelerin genel hükümlere göre, sorumlu personele rücu edilmesi hükme bağlanmaktadır.

MADDE 4. - Maddenin (A) fıkrasıyla, Anayasanın 69 uncu maddesinin yedinci fıkrasında 4709 sayılı Kanunla yapılan değişikliğe paralel olarak, Siyasi Partiler Kanununun 101 inci maddesine bir fıkra eklenerek, Anayasa Mahkemesinin, Devlet yardımı alan siyasi partiler için kapatma yerine, kapatma davasına konu olan fiillerin ağırlığına göre bu yardımdan kısmen veya tamamen yoksun bırakılmasına karar verebileceği öngörülmektedir.

Maddenin (B) fıkrasıyla, Anayasanın 69 uncu maddesinin yedinci fıkrasında yapılan değişiklikle paralellik sağlamak üzere Siyasi Partiler Kanununun 102 nci maddesinde değişiklik yapılmaktadır.
Maddenin (C) fıkrasıyla, Anayasanın 69 uncu maddesinin altıncı fıkrasında yapılan değişiklikle getirilen “odak” tanımı, Siyasi Partiler Kanununun 103 üncü maddesine alınmaktadır.

MADDE 5. -  Maddenin (A) fıkrasıyla, Türk Medeni Kanununun 57 nci maddesine paralel olarak Dernekler Kanununun 4 üncü maddesinde yapılan değişiklikle, fiil ehliyetine sahip olan herkesin, önceden izin almaksızın demek kurma hakkına sahip olduğu belirtilmiş; ayrıca Anayasanın 33 üncü maddesinde yapılan değişikliklere uygun olarak demek kurucularında aranan koşullar yeniden düzenlenmiş ve dernek kurma özgürlüğü genişletilmiştir.

Maddenin (B) fıkrasıyla, Anayasanın 33 üncü maddesinde yapılan değişikliğe paralel olarak, Dernekler Kanununun kurulması yasak derneklere ilişkin 5 inci maddesinin (6) numaralı bendi yeniden düzenlenmiştir.

Maddenin (C) fıkrasıyla, Anayasanın 33 üncü maddesinde yapılan değişikliğe paralel olarak, Dernekler Kanununun 6 ncı maddesinde değişiklik yapılarak, derneklerin bazı ad ve işaretleri kullanma yasağı yeniden düzenlenmiştir. Ayrıca, Anayasanın 3 üncü maddesi doğrultusunda derneklerin resmi işlemlerinde Türkçe kullanacakları belirtilmiştir.

Maddenin (D) fıkrasıyla, Dernekler Kanununun federasyon ve konfederasyonlara ilişkin 34 üncü maddesi yeniden düzenlenerek Türk Medeni Kanununun demeklerin üst kuruluşlar kurmalarına ilişkin 96 ncı ve 97 nci maddeleri ile paralellik sağlanmıştır.

Maddenin (E) fıkrasıyla, Dernekler Kanununun 38 inci maddesinde değişiklik yapılarak, yükseköğretim kurumlarında kayıtlı öğrencilerin dernek kurma hürriyeti Anayasanın 33 ve 34 üncü maddeleri doğrultusunda yeniden düzenlenmiş; bu çerçevede maddenin birinci cümlesi değiştirilerek kenar başlığıyla uyumlu hale getirilmiş ve ikinci cümlesi madde metninden çıkarılmıştır.

Maddenin (F) fıkrasıyla, Dernekler Kanununun 43 üncü maddesinde değişiklik yapılarak, derneklerin, yabancı ülkelerdeki dernek ve kuruluşların üyelerini Türkiye’ye davet edebilmelerini veya yabancı derneklerin ve kuruluşların daveti.ne uyarak üyelerini veya demek üyesi olma hakkına sahip üçüncü kişileri yurtdışına gönderebilmelerini kolaylaştırıcı hükümler getirilmektedir.

MADDE 6. - Maddenin (A) fıkrasıyla. Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanununun yürürlükteki 9 uncu maddesinde toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkı, medeni hakları kullanma ehliyetine sahip 21 yaşını doldurmuş herkese tanınmış iken, önerilen değişiklikle söz konusu hakkın kullanılmasında Anayasanın 34 üncü maddesinde 4709 sayılı Kanunla yapılan değişiklik göz önüne alınarak fiil ehliyetine sahip ve 18 yaşını doldurmuş olmak yeterli görülmüştür.

İkinci fıkranın toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme hakkım sınırlayıcı nitelikte olan hükümleri, diplomatik dokunulmazlığı bulunan kişilerin toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme kurulu içinde bulunmaması şartı korunarak kaldırılmıştır.

Ayrıca, tüzel kişilerin toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenlemeleri için yetkili organlarının kararı aranmıştır.

Maddenin (B) fıkrasıyla, Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanununun 17 nci maddesi, Anayasanın 34 üncü maddesinde 4709 sayılı Kanunla yapılan değişikliğe uygun olarak yeniden düzenlenmiştir.

Maddenin (C) fıkrasıyla, Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanununun 19 uncu maddesi, Anayasanın 34 üncü maddesinde yapılan değişikliğe uygun olarak yeniden düzenlenmiştir.

MADDE 7. - Maddeyle bazı kanun hükümleri yürürlükten kaldırılmaktadır.

A) Anayasanın 26 ve 28 inci maddelerinde yapılan değişikliğe paralel olarak, Basın Kanununun 16 ncı maddesinin kanunla yasaklanmış herhangi bir dille yayın yapılmasına ilişkin beşinci fıkrası yürürlükten kaldırılmıştır.

B) Jandarma Teşkilat, Görev ve Yetkileri Kanununun 9 uncu maddesinin birinci fıkrasının ikinci cümlesi, Tasarının 3 üncü maddesi ile 5442 sayılı İl İdaresi Kanununun 29 uncu maddesinde yapılan düzenlemeye paralel olarak metinden çıkarılmıştır.

C) Anayasanın 36 ncı maddesinde belirtilen adil yargılama hakkına paralel olarak, Devlet güvenlik mahkemelerinin görev alanına giren suçlardan dolayı yakalanan veya tutuklanan kişinin müdafii ile görüşmesini kolaylaştırmak ve savunma hakkını güçlendirmek amacıyla Devlet Güvenlik Mahkemelerinin Kuruluş ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanunun 16 ncı maddesinin son fıkrası yürürlükten kaldırılmıştır.

D) Türk Medeni Kanununun 91, 92 ve 93 üncü maddeleri ile demeklerin uluslararası faaliyetleri yeniden düzenlendiği, Dernekler Kanununun 93 üncü maddesinde ise bu Kanunda hüküm bulunmayan hallerde Türk Kanunu Medenisi hükümlerinin dernekler hakkında da uygulanacağı belirtildiği için, Türk Medeni Kanunu ile uyumu sağlamak amacıyla Dernekler Kanununun 7, 11 ve 12 nci maddeleri yürürlükten kaldırılmaktadır.

E) Anayasanın 34 üncü maddesinin “Dernekler, vakıfılar, sendikalar ve kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları kendi konu ve amaçları dışında toplantı ve gösteri yürüyüşü düzenleyemezler.” hükmünü içeren son fıkrası 4709 sayılı Kanunla yapılan değişiklikle yürürlükten kaldırıldığından, Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Kanununun ayrım hükmü içeren 21 inci maddesi de yürürlükten kaldırılmaktadır.

MADDE 8. -  Yürürlüğe ilişkindir.

MADDE 9. - Yürütmeye ilişkindir.